از آموزش مستقیم تا روایت و بازی

به گزارش روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی، سال‌ها برنامه‌سازی مذهبی برای کودکان و نوجوانان بر آموزش مستقیم مفاهیم دینی و انتقال احکام و پیام‌های اخلاقی استوار بود، اما تغییر سبک زندگی و گسترش رسانه‌های دیجیتال، تلویزیون‌های جهان را به سمت شیوه‌های تازه‌ای برای ارتباط با نسل جدید سوق داده است؛ شیوه‌هایی که در آنها داستان، شخصیت‌پردازی، بازی، مسابقه و مشارکت کودک جای آموزش مستقیم را گرفته و مفاهیم دینی و اخلاقی را در دل روایت و تجربه به مخاطب منتقل می‌کنند.

روایت مقدس به زبان کودکی

امروز بسیاری از برنامه‌های موفق، تلاش نمی‌کنند کودک را در جایگاه یک مخاطب صرف قرار دهند؛ بلکه او را وارد فضای روایت می‌کنند. در این مدل، مفاهیم دینی و اخلاقی از مسیر داستان، شخصیت، بازی، مسابقه و تجربه‌های مشارکتی منتقل می‌شود. بررسی تجربه شبکه‌های مختلف نشان می‌دهد اگرچه هر کشور براساس فرهنگ، ساختار رسانه‌ای و مخاطبان خود، مسیر متفاوتی را طی کرده است، اما نقاط مشترکی میان بسیاری از تولیدات موفق دیده می‌شود که مهم‌ترین عامل مشترک، ساخت روایت است.

در ادامه، این محورهای مشترک را مرور کرده و به برخی از ساخته‌های دینی که در تلویزیون‌های جهان به موفقیت رسیده‌اند اشاره می‌شود.

داستان‌گویی و روایت

جهانی‌ترین و جذاب‌ترین شکل ارتباط با کودکان و نوجوانان، روایت و داستان است. بچه‌ها در همه‌جای دنیا با داستان بهتر ارتباط برقرار می‌کنند و لحن آن را می‌پسندند. براین اساس شبکه‌های تلویزیونی که برای بچه‌ها برنامه دینی تولید می‌کنند، به‌طور عمده از این ظرفیت استفاده می‌برند.

«قصه‌های سبزیجات» مجموعه‌ای انیمشنی است که بیش از ۳۳ سال قدمت دارد و به‌طور عمده، داستان‌های «کتاب مقدس» (تورات و انجیل) و جهان‌بینی مسیحی را در قالب شخصیت‌های انسان‌نمای کارتونی به شکل سبزیجات مثل گوجه فرنگی و خیار بازگو می‌کند. اگرچه این مجموعه ابتدا در قالب کاست‌های ویدیویی عرضه می‌شد اما شبکه‌هایی مثل NBC یا استریم‌هایی مثل نتفلیکس نیز از توسعه داستانی این مجموعه حسابی استفاده کرده‌اند.

شبکه TRT Çocuk به عنوان شبکه کودک وابسته به رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه نیز، بخش مهمی از فعالیت خود را به تولید برنامه‌های کودک و نوجوان اختصاص داده است. در بسیاری از تولیدات این شبکه، ارزش‌هایی مانند احترام به خانواده، همکاری، دوستی، مسئولیت‌پذیری و رفتار اجتماعی، در قالب شخصیت‌های داستانی به مخاطبان عرضه می‌شود.

تولیدات شبکه لبنانی طه (Taha TV) هم بر محتوای تربیتی و ارزش‌های دینی تمرکز دارد. در برنامه‌های این شبکه، تلاش می‌شود کودک درگیر فضای داستانی شود و مفاهیمی مانند اخلاق، رفتار اجتماعی، احترام و ارتباط با خانواده را در قالبی متناسب با سن خود دریافت کند.

روایت زندگی

یکی دیگر از شکل‌های ارتباط با مخاطب کودک و نوجوان روایت تجربه‌های دینی در مسیر زندگی آدم‌های عادی یا حتی سلبریتی‌هاست. روایت‌هایی اینچنین، به شکلی غیرمستقیم ارزش‌های دینی و اخلاقی را بازتاب می‌دهند و از این منظر، پذیرش آن ازسوی مخاطب کودک و نوجوان مقبول‌تر است.

برنامه Songs of Praise  که از سال ۱۹۶۱ از شبکه انگلیسی BBC پخش می‌شود، یکی از این نمونه‌هاست که تلاش می‌کند ایمان و تجربه دینی را از مسیر روایت زندگی مردم، موسیقی مذهبی، فعالیت‌های اجتماعی و داستان‌های انسانی به تصویر بکشد.

در تلویزیون اندونزی نیز، چهره‌های رسانه‌ای، مجریان محبوب و شخصیت‌های شناخته‌شده تلویزیونی در کنار موضوعات دینی قرار می‌گیرند تا ارتباط مخاطب کودک و نوجوان با محتوا آسان‌تر شود.

بازی و مسابقه

همه بچه‌ها در هر کجای دنیا بازی می‌کنند و به آن علاقه دارند. استفاده از بازی و مسابقه، از دیگر روش‌های شناخته شده و مورد استفاده در شبکه‌های تلویزیونی دنیا برای انتقال پیام‌ها و ارزش‌های موردنظر به مخاطبان کودک و نوجوان است.

شبکه TV AlHijrah  مالزی در بخش تولیدات کودک و نوجوان خود، از قالب‌های مشارکتی مانند مسابقه زیادی می‌برد. شبکه «ماجد» (Majid TV) نیز در تولیدات خود که برپایه مسابقه طراحی شده، بر ارزش‌هایی مانند خانواده، هویت فرهنگی، رفتار اجتماعی و آموزش دینی تأکید زیادی دارد ضمن آن که تلاش می‌کند در خلق جذابیت‌های بصری، با تولیدات جهانی رقابت کند.

در کنار تجربه‌های گوناگون جهانی، برنامه «محفل ستاره‌ها» که تاکنون ۳ فصل از آن پخش شده، از هر ۳ قالب استفاده شده برای برقراری ارتباط با مخاطب کودک و نوجوان به‌درستی بهره برده است؛ برنامه‌ای که تلاش کرده فضای برنامه‌های قرآنی کودک و نوجوان را به قالب‌های جذاب‌تر تلویزیونی نزدیک کند. در این تجربه، کودک و نوجوان صرفا مخاطب آموزش نیست، بلکه در جایگاه شرکت‌کننده و عنصر اصلی روایت برنامه قرار می‌گیرد.

استفاده از اجرا، رقابت، معرفی استعدادهای قرآنی و ایجاد فضای تعاملی، از جمله ویژگی‌هایی است که این برنامه را از بسیاری از نمونه‌های سنتی برنامه‌های مذهبی متمایز می‌کند. اهمیت این تجربه در مسیر برنامه‌سازی مذهبی در ایران، توجه به یک اصل مهم در رسانه‌های موفق جهان است؛ اینکه مخاطب کودک باید در فرآیند برنامه حضور داشته باشد و احساس کند برنامه برای او ساخته شده است، نه اینکه صرفا پیامی از طریق برنامه به او منتقل شود.

منبع: صبا